Αποκλειστική συνέντευξη με την Δρ Manal Azzi, επικεφαλής της ομάδας για την Πολιτική και τα Συστήματα Επαγγελματικής Ασφάλειας και Υγείας της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας (ILO) του ΟΗΕ.
Από τη Γιάννα Τριανταφύλλη.
Η σύγχρονη εργασία δεν αποτελεί μόνο πηγή εισοδήματος, αλλά και καθοριστικό παράγοντα για την υγεία και την ποιότητα ζωής εκατομμυρίων ανθρώπων παγκοσμίως. Ωστόσο, πίσω από την καθημερινότητα πολλών εργαζομένων κρύβεται μια λιγότερο ορατή, αλλά εξαιρετικά σοβαρή απειλή: οι ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι στον χώρο εργασίας.
Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας (ILO) του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ), περισσότεροι από 840.000 άνθρωποι χάνουν την ζωή τους κάθε χρόνο από προβλήματα υγείας που συνδέονται με ψυχοκοινωνικούς κινδύνους στην εργασία.
Η μελέτη επισημαίνει ότι οι ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι αποτελούν μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις στον σύγχρονο χώρο εργασίας. Περιλαμβάνουν παράγοντες όπως οι πολλές ώρες εργασίας, η εργασιακή ανασφάλεια, η ανισορροπία μεταξύ προσπάθειας και ανταμοιβής, καθώς και ο εκφοβισμός και η παρενόχληση.
Το βαρύ τίμημα για την υγεία
Σύμφωνα με την έκθεση της ILO, το χρόνιο εργασιακό στρες ενεργοποιεί μηχανισμούς στον οργανισμό που αυξάνουν την αρτηριακή πίεση και επιβαρύνουν την καρδιά.
Το εργασιακό άγχος συνδέεται επίσης με κατάθλιψη, διαταραχές ύπνου, αγχώδεις διαταραχές και πνευματική και σωματική εξουθένωση. Συχνά οδηγεί και σε ανθυγιεινές συνήθειες, όπως το κάπνισμα, η κακή διατροφή, η έλλειψη σωματικής δραστηριότητας, πρακτικές που επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο την υγεία των εργαζομένων καθώς συχνά οδηγούν σε παχυσαρκία, υπέρταση και άλλες χρόνιες ασθένειες.
Υπάρχει λύση;
H ψηφιοποίηση, η τεχνητή νοημοσύνη και η τηλεργασία έχουν αλλάζουν ριζικά το εργασιακό τοπίο, καθιστώντας αναγκαία την έγκαιρη αναγνώριση και πρόληψη των ψυχοκοινωνικών κινδύνων.
Οι συγγραφείς τονίζουν ότι, παρά τα ανησυχητικά δεδομένα που προκύπτουν διαρκώς τα τελευταία χρόνια, το εργασιακό στρες συχνά υποτιμάται. Η λύση, σύμφωνα με τους συγγραφείς της έκθεσης, βρίσκεται στην πρόληψη.
Αυτό σημαίνει καλύτερο σχεδιασμό και οργάνωση της εργασίας, σαφείς ρόλους, επαρκή στελέχωση και ανθρώπινα ωράρια, στήριξη των εργαζομένων μέσω της πρόσβασης σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας, ευέλικτες προσαρμογές στην εργασία και δίκαιες διαδικασίες επιστροφής.
Η ουσία, όπως υπογραμμίζει η έκθεση, είναι ότι ένα υγιές εργασιακό περιβάλλον δεν αποτελεί περιττή πολυτέλεια, αλλά βασική προϋπόθεση για βιώσιμη ανάπτυξη και κοινωνική συνοχή.
Δρ Manal Azzi, επικεφαλής της ILO: «Ο κίνδυνος είναι υψηλός σχεδόν για όλους τους εργαζομένους σε όλους τους κλάδους»
Για τα ευρήματα της έκθεσης μιλά στο Health Next Generation η Δρ Manal Azzi, επικεφαλής της ομάδας για την Πολιτική και τα Συστήματα Επαγγελματικής Ασφάλειας και Υγείας της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας (ILO) του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ).
-Από την έκθεση της ILO προκύπτει ότι η εργασία “σκοτώνει” κάθε χρόνο εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους. Μπορούμε να μιλάμε για μια «σιωπηλή πανδημία» με ανεξέλεγκτες διαστάσεις;
Ο αριθμός των πάνω από 840.000 θανάτων ετησίως είναι εντυπωσιακός, ιδιαίτερα επειδή βασίζεται μόνο σε πέντε ψυχοκοινωνικούς παράγοντες κινδύνου που σχετίζονται με την εργασία: εργασιακή πίεση, ανισορροπία προσπάθειας – ανταμοιβής, εργασιακή ανασφάλεια, πολλές ώρες εργασίας και εκφοβισμός. Αυτοί επιλέχθηκαν επειδή διαθέτουν την ισχυρότερη και πιο τεκμηριωμένη επιστημονική βάση, επιτρέποντας την εκτίμηση των επιπτώσεών τους στην υγεία σε παγκόσμιο επίπεδο.
Ο όρος «σιωπηλή πανδημία» μπορεί να είναι χρήσιμος για να κατανοήσουμε πώς οι ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι επηρεάζουν πολλούς εργαζόμενους, ενώ παραμένουν λιγότερο ορατοί και πιο δύσκολο να μετρηθούν από τους παραδοσιακούς φυσικούς κινδύνους. Σε αντίθεση με ένα ατύχημα ή την έκθεση σε χημικές ουσίες, οι επιπτώσεις των ψυχοκοινωνικών κινδύνων εμφανίζονται σταδιακά και δεν αναγνωρίζονται πάντα άμεσα ως εργασιακές.
-Με απλά λόγια, τι εννοούμε με τον όρο «ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι»;
Οι ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι αναφέρονται στην πιθανότητα ορισμένα στοιχεία που σχετίζονται με τον σχεδιασμό, την οργάνωση και τη διαχείριση της εργασίας, καθώς και το ευρύτερο εργασιακό περιβάλλον, να βλάψουν την υγεία και την ασφάλεια των εργαζομένων.
Τα στοιχεία αυτά μπορούν να προκύψουν από τη φύση της ίδιας της εργασίας, από τον τρόπο οργάνωσης και διαχείρισης καθώς και από τις πολιτικές και πρακτικές του κάθε εργασιακού χώρου.
Ο κίνδυνος που θα προκύψει εξαρτάται από το πόσο συχνά και για πόσο χρόνο εκτίθεται κάποιος, καθώς και από τη σοβαρότητα της πιθανής βλάβης.
-Πώς ακριβώς το εργασιακό στρες οδηγεί σε καρδιαγγειακές ή ψυχικές παθήσεις;
Όταν το στρες στην εργασία είναι έντονο ή παρατεταμένο, επηρεάζει την ικανότητα του οργανισμού να ανακάμπτει και οδηγεί σε μακροχρόνιες επιπτώσεις.
Σε βιολογικό επίπεδο:
- ενεργοποιείται το νευρικό σύστημα και ο ορμονικός άξονας του στρες
- προκαλούνται ορμονικές και μεταβολικές διαταραχές
- αυξάνεται η φλεγμονή.
Αυτό αυξάνει τον κίνδυνο για καρδιοπάθειες και εγκεφαλικά επεισόδια.
Σε ψυχολογικό επίπεδο μπορεί να οδηγήσει σε:
- κατάθλιψη
- άγχος
- επαγγελματική εξουθένωση (burnout)
- διαταραχές ύπνου
- μετατραυματικό στρες (PTSD)
- σε πιο σοβαρές περιπτώσεις, αυτοκτονική συμπεριφορά
-Από τα ευρήματα της έκθεσης, ποιος παράγοντας προκύπτει ότι είναι ο πιο επικίνδυνος για την υγεία των εργαζομένων;
Είναι δύσκολο να ξεχωρίσουμε έναν μόνο παράγοντα, καθώς οι ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι συχνά συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν. Ωστόσο, οι πολλές ώρες εργασίας είναι από τους πιο καλά μελετημένους παράγοντες. Εργασία άνω των 55 ωρών την εβδομάδα έχει συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο ισχαιμικής καρδιοπάθειας και εγκεφαλικού επεισοδίου.
-Υπάρχουν επαγγέλματα που επηρεάζονται περισσότερο;
Περισσότερο εκτεθειμένοι στους ψυχοκοινωνικούς κινδύνους είναι εργαζόμενοι σε δημόσιες υπηρεσίες, στον τομέα της υγείας και φροντίδας, στις μεταφορές και το λιανικό εμπόριο, στην εκπαίδευση και στις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης και ασφάλειας.
Επίσης, υψηλότερο κίνδυνο έχουν εργαζόμενοι στην άτυπη οικονομία, σε μικρές επιχειρήσεις και στην αυτοαπασχόληση ή σε πλατφόρμες, λόγω χαμηλής προστασίας, αστάθειας εισοδήματος και έλλειψης παροχών.
Ωστόσο, όπως προκύπτει και από την έκθεση, το πρόβλημα είναι οριζόντιο και αφορά σχεδόν όλους τους εργαζομένους σε όλους τους κλάδους.
–Διαπιστώθηκε εάν υπάρχουν χώρες – και ποιες – που εφαρμόζουν καλές πρακτικές στους εργασιακούς χώρους;
Η έκθεση δείχνει καλές πρακτικές χωρίς ωστόσο να κατατάσσει χώρες. Όπως διαπιστώσαμε, χώρες όπως η Γαλλία, η Γερμανία, η Νορβηγία και η Σουηδία ενσωματώνουν τους ψυχοκοινωνικούς κινδύνους στη νομοθεσία για την υγεία και ασφάλεια. Άλλες χώρες από την άλλη, όπως το Βέλγιο, η Χιλή, η Κολομβία και το Μεξικό, έχουν ειδικούς κανονισμούς.
Τα επιπλέον μέτρα για την προστασία των εργαζομένων περιλαμβάνουν κατά κύριο λόγο τους ελέγχους εργασίας ,την ύπαρξη μηχανισμών καταγγελιών και το δικαίωμα αποσύνδεσης (π.χ. σε Ισπανία και Γαλλία).
-Πιστεύετε ότι οι εργαζόμενοι υποτιμούν τον υψηλό κίνδυνο που αντιμετωπίζουν καθημερινά στους εργασιακούς τους χώρους;
Ναι, και σε μεγάλο βαθμό. Επειδή οι επιπτώσεις από τους ψυχοκοινωνικούς κινδύνους είναι λιγότερο ορατές και εμφανίζονται σταδιακά, συχνά υποεκτιμώνται. Ωστόσο, πλέον αναγνωρίζονται όλο και περισσότερο ως σοβαρότατος κίνδυνος για τη σωματική και ψυχική υγεία, την απόδοση των οργανισμών και την οικονομία.
Το βασικό πρόβλημα είναι ότι η αντιμετώπιση συχνά παραμένει ατομική (π.χ. διαχείριση στρες), αντί να εστιάζει στη δομή της εργασίας.
Ως προς την οικονομία, η έκθεση διαπιστώνει ότι οι ψυχοκοινωνικοί επιπτώσεις που σχετίζονται με την εργασία οδηγούν σε απώλεια περίπου 1,37% του παγκόσμιου ΑΕΠ ετησίως. Στην Ευρώπη μόνο, καταγράφονται πάνω από 112.000 θάνατοι, με σημαντική μείωση της παραγωγικότητας.
–Ποια μέτρα μπορούν να εφαρμοστούν άμεσα ώστε να αντιστραφεί η ανησυχητική αυτή τάση στους χώρους εργασίας;
Τα πιο αποτελεσματικά μέτρα είναι αυτά που αντιμετωπίζουν τις αιτίες. Ειδικότερα, θα έλεγα:
- καλύτερη κατανομή φόρτου εργασίας
- σαφείς ρόλοι και προσδοκίες
- ευέλικτο ωράριο
- μείωση μονότονων εργασιών
- δίκαιη αξιολόγηση απόδοσης
- πρόληψη βίας και παρενόχλησης
Τα ατομικά μέτρα (όπως διαχείριση στρες) βοηθούν, αλλά δεν αρκούν από μόνα τους.
Παρά την πρόοδο, οι αλλαγές στην εργασία (τηλεργασία, ψηφιοποίηση, πλατφόρμες) μπορεί να επιδεινώσουν τους κινδύνους αν δεν υπάρξει σωστή διαχείριση. Η βελτίωση είναι δυνατή, αλλά απαιτεί συστηματική και διαρκή προσπάθεια σε όλα τα επίπεδα.
Μπορείτε να διαβάσετε τα ευρήματα της έκθεσης στο σύνδεσμο: https://www.ilo.org/publications/psychosocial-working-environment-global-developments-and-pathways-action
