ΑΥΤΟΨΙΑ ΜΙΑΣ ΠΛΑΝΗΣ: Τι είναι πραγματικά η επιστήμη

Γράφει ο Χρήστος Γεωργόπουλος MD, PhD, CCST-NS (UK), διευθυντής Νευροχειρουργικής Κλινικής  ΕΡΡΙΚΟΣ ΝΤΥΝΑΝ HC, πρόεδρος Κέντρου Αποκατάστασης ΑΝΑΠΛΑΣΗ

Η επιστήμη είναι ίσως μία από τις συχνότερα επικαλούμενες και ταυτόχρονα λιγότερο κατανοητές έννοιες της εποχής μας. Επικαλούμαστε την επιστήμη για να τεκμηριώσουμε απόψεις και να υποστηρίξουμε πολιτικές αποφάσεις. Στηριζόμαστε στην επιστημονική γνώση για να αξιολογήσουμε θεραπευτικές παρεμβάσεις, να αναπτύξουμε νέες τεχνολογίες και να ερμηνεύσουμε τον κόσμο γύρω μας.

Και όμως, σπάνια μπαίνουμε στον κόπο να αναρωτηθούμε: Τι είναι πραγματικά η επιστήμη;

Η απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν είναι μόνο φιλοσοφική αλλά και βαθιά πρακτική. Από τον τρόπο με τον οποίο ορίζουμε την επιστήμη εξαρτάται ο τρόπος με τον οποίο εκπαιδεύουμε τους νέους επιστήμονες, ασκούμε την ιατρική, αξιολογούμε τα ερευνητικά δεδομένα, σχεδιάζουμε πολιτικές υγείας και, τελικά, λαμβάνουμε αποφάσεις που επηρεάζουν την καθημερινότητα εκατομμυρίων συνανθρώπων μας.

Με το παρόν άρθρο επιδιώκω να υποστηρίξω μια σαφή δημόσια απαίτηση: όποιος επικαλείται την επιστήμη για αποφάσεις που επηρεάζουν ανθρώπινες ζωές οφείλει να παρουσιάζει τα τεκμήρια, να δέχεται τον έλεγχο και να αναλαμβάνει την ευθύνη.

Η επιστήμη δεν είναι ένα βιβλίο γνώσεων ούτε ένα σύνολο αδιαμφισβήτητων αληθειών. Δεν είναι οι γνώμες των ειδικών ούτε οι αποφάσεις των επιστημονικών εταιρειών. Η επιστήμη δεν ταυτίζεται με την αυθεντία ούτε αντλεί την εγκυρότητά της από αυτήν.

Η επιστήμη είναι ανθρώπινη δραστηριότητα. Ορίζω την επιστήμη ως εξής: Η επιστήμη είναι το συλλογικό ανθρώπινο εγχείρημα, θεμελιωμένο στο κοινό σώμα της ανθρώπινης γνώσης και εμπειρίας που έχει συσσωρευθεί σε κάθε δεδομένη ιστορική στιγμή.

Συνίσταται στη διαρκή και τεκμηριωμένη διαδικασία ανακάλυψης, καταγραφής και εξήγησης των φαινομένων της αντικειμενικής πραγματικότητας, η οποία υφίσταται ανεξάρτητα από την ανθρώπινη συνείδηση.

Περιλαμβάνει τη διερεύνηση των μεταξύ τους σχέσεων και αλληλεπιδράσεων, των εσωτερικών τους αντιθέσεων και των μεταβολών τους, καθώς και τη διατύπωση και τον έλεγχο υποθέσεων και ισχυρισμών μέσα από την αλληλεπίδραση θεωρίας και πράξης.

Τα τεκμηριωμένα ευρήματα ενσωματώνονται στο κοινό αυτό σώμα της ανθρώπινης γνώσης, το οποίο διαρκώς εμπλουτίζεται, αναθεωρείται και εξελίσσεται.

Με απλά λόγια, οι άνθρωποι στηριζόμαστε σε όσα ήδη γνωρίζουμε, θέτουμε ερωτήματα, αναζητούμε απαντήσεις, εξετάζουμε αν οι απαντήσεις μας συμφωνούν με τα διαθέσιμα τεκμήρια και, με βάση τα νέα δεδομένα, αναθεωρούμε όσες κρίνουμε λανθασμένες. Έτσι διευρύνουμε συλλογικά τη γνώση μας για τον κόσμο.

Η επιστήμη, ως ανθρώπινο εγχείρημα, δεν αποτελεί αυτοσκοπό.

Η κοινωνική της αξία κρίνεται από τον τρόπο με τον οποίο η γνώση που παράγεται χρησιμοποιείται για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των αναγκών του ανθρώπου, ατομικά και συλλογικά, με σεβασμό προς το φυσικό περιβάλλον, τη βιωσιμότητα και την αξιοπρέπεια της ζωής μας.

Η επιστήμη είναι αποκλειστικά συλλογικό ανθρώπινο εγχείρημα – και αυτό ισχύει ακόμη και όταν το εργαλείο της είναι η τεχνητή νοημοσύνη. Η τεχνητή νοημοσύνη εισάγει μία νέα πρόκληση στην έννοια της επιστημονικής δημιουργίας. Μπορεί να αναλύει τεράστιους όγκους δεδομένων, να εντοπίζει πρότυπα και να προτείνει συσχετίσεις προς διερεύνηση.

Ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης δεν παράγει γνώση εκ του μηδενός. Η ανάπτυξη και η λειτουργία του προϋποθέτουν τη συσσωρευμένη ανθρώπινη γνώση, την επιστημονική και τεχνολογική δημιουργία, καθώς και τις υποδομές που έχουν οικοδομήσει οι άνθρωποι.

Όμως, ακόμη και όταν η τεχνητή νοημοσύνη συμβάλλει στη διατύπωση επιστημονικών ερωτημάτων, στην αξιολόγηση της σημασίας τους και στην  ερμηνεία των αποτελεσμάτων, η ευθύνη για την παραγωγή, την κριτική αξιολόγηση και τη χρήση της γνώσης παραμένει ανθρώπινη.

Καμία επιστημονική ανακάλυψη δεν γεννιέται στο κενό.

Κάθε επιστήμονας στηρίζεται στη γνώση και την εμπειρία των προηγούμενων γενεών.

Η γλώσσα, οι έννοιες, οι θεωρίες, οι μέθοδοι, τα όργανα μέτρησης και τα ίδια τα ερωτήματα αποτελούν προϊόν της συλλογικής πορείας της ανθρωπότητας. Η επιστημονική πρόοδος δεν είναι άθροισμα μεμονωμένων ιδιοφυϊών. Είναι η διαρκής εξέλιξη της συλλογικής ανθρώπινης γνώσης.

Μια παρατήρηση, μια υπόθεση ή μια ερμηνεία δεν καθίσταται επιστημονική γνώση απλώς και μόνον επειδή διατυπώθηκε από έναν επιστήμονα ή δημοσιεύθηκε σε ένα επιστημονικό περιοδικό. Οι επιστήμονες την υποβάλλουν σε ανοιχτή κριτική αξιολόγηση και, όταν τα τεκμήρια το δικαιολογούν, την ενσωματώνουν στο κοινό και διαρκώς αναθεωρούμενο σώμα της ανθρώπινης γνώσης.

Η επιστήμη είναι μια αέναη διαδικασία.

Δεν υπάρχει τελική και εξαντλητική γνώση της πραγματικότητας ούτε θεωρία υπεράνω ελέγχου και αναθεώρησης. Κάθε απάντηση γεννά νέα ερωτήματα. Κάθε νέα γνώση αποκαλύπτει νέους ορίζοντες διερεύνησης. Η πρόοδος της επιστήμης δεν ολοκληρώνεται ποτέ, διότι η πολυπλοκότητα της αενάως μεταβαλλόμενης πραγματικότητας δεν εξαντλείται και τα όρια της ανθρώπινης γνώσης διευρύνονται διαρκώς.

Κεντρικό στοιχείο της επιστήμης είναι τα τεκμήρια.

Οι υποθέσεις, όσο ελκυστικές και αν είναι, αποκτούν επιστημονική ισχύ μόνον στον βαθμό που αντέχουν στον έλεγχο με βάση αξιόπιστα, ελέγξιμα και, όπου αυτό είναι εφικτό, αναπαραγώγιμα δεδομένα.

Στην επιστήμη, η αυθεντία δεν υπερισχύει των τεκμηρίων.

Εξετάζουμε συνολικά και αμερόληπτα τα υπό αξιολόγηση τεκμήρια, τόσο καθαυτά όσο και έναντι των ήδη διαθέσιμων δεδομένων.

Η επιστημονική γνώση δεν είναι αμετάβλητη. Οι επιστήμονες οφείλουν να την αναθεωρούν, να τη διορθώνουν ή να την αντικαθιστούν, όταν νέα δεδομένα το επιβάλλουν. Η δυνατότητα συνεχούς αναθεώρησης αποτελεί τη μεγαλύτερη δύναμη της επιστημονικής διαδικασίας. Μόνον όταν οι άνθρωποι αναγνωρίζουν ότι μπορεί να σφάλλουν, μπορούν να προσεγγίζουν διαρκώς πλησιέστερα την αλήθεια.

Στο σημείο αυτό απαιτείται μία κρίσιμη διάκριση. Άλλο η επιστήμη ως συλλογική διαδικασία παραγωγής και ελέγχου της γνώσης και άλλο οι επιστήμονες, οι επιστημονικοί θεσμοί και οι οργανισμοί που την υπηρετούν. Η επιστημονική διαδικασία μπορεί να οδηγήσει στη διόρθωση των σφαλμάτων μόνο στον βαθμό που οι άνθρωποι επιτρέπουν την αμφισβήτηση, δημοσιοποιούν τα δεδομένα, ελέγχουν τα αποτελέσματα και αναγνωρίζουν τα σφάλματά τους.

Κανένας θεσμός και κανένας επιστήμονας δεν καθίσταται αλάθητος επειδή δηλώνει ότι ενεργεί στο όνομα της επιστήμης.

Η υγιής αμφισβήτηση δεν αποτελεί άρνηση της επιστήμης αλλά συστατικό στοιχείο της επιστημονικής λειτουργίας. «Αμφισβητώ επιστημονικά» σημαίνει ότι εξετάζω τα διαθέσιμα δεδομένα και προσδιορίζω ποια νέα στοιχεία θα μπορούσαν να με οδηγήσουν σε αναθεώρηση της θέσης μου.

Αντίθετα, όποιος αρνείται προκαταβολικά κάθε αξιόπιστο στοιχείο που αντιβαίνει σε ένα ήδη σχηματισμένο συμπέρασμα και μετακινεί διαρκώς τον πήχη της τεκμηρίωσης δεν αμφισβητεί επιστημονικά, αλλά υπερασπίζεται δογματικά μία προκαθορισμένη θέση.

Στην πραγματική ιστορία της επιστήμης, τα όρια μεταξύ δημιουργικής επιστημονικής επιμονής και προσκόλλησης σε προκαθορισμένες αντιλήψεις δεν υπήρξαν πάντοτε ευδιάκριτα. Η κρίσιμη διαφορά έγκειται στο αν οι άνθρωποι αναθεωρούν τις θέσεις τους, όταν τα επιστημονικά τεκμήρια το επιβάλλουν.

Η επιστήμη, η ιδεολογία και το δόγμα δεν ταυτίζονται.

Η ιδεολογία είναι ένα ιστορικά και κοινωνικά προσδιορισμένο σύστημα αντιλήψεων και επιδιώξεων, μέσα από το οποίο άνθρωποι και κοινωνικές ομάδες ερμηνεύουν την πραγματικότητα και καθορίζουν τη στάση και τη δράση τους, εκφράζοντας ή υπηρετώντας επιμέρους κοινωνικά, πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα.

Για να κατανοήσουμε μια ιδεολογική θέση, εξετάζουμε ποιες αντιλήψεις εκφράζει, ποιες επιδιώξεις υποστηρίζει και ποια συμφέροντα υπηρετεί. Για να αξιολογήσουμε έναν επιστημονικό ισχυρισμό, εξετάζουμε τα διαθέσιμα τεκμήρια και κρίνουμε αν μπορούμε να τον δεχθούμε, αν πρέπει να τον απορρίψουμε ή αν χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση. Το ποια συμφέροντα εξυπηρετεί ένας ισχυρισμός δεν αρκεί για να αποφανθούμε αν είναι αληθής ή ψευδής.

Δόγμα υπάρχει όταν άνθρωποι, ομάδες ή θεσμοί αντιμετωπίζουν μια θέση ή ένα σύστημα θέσεων ως αδιαμφισβήτητο, αρνούνται να το υποβάλουν σε ουσιαστικό έλεγχο και αποκλείουν εκ των προτέρων τη δυνατότητα αναθεώρησής του. Η ιδεολογική τοποθέτηση καθίσταται δογματική όταν οι άνθρωποι θωρακίζουν τους ισχυρισμούς που τη στηρίζουν από τον τεκμηριωμένο έλεγχο και την αναθεώρηση.

Όταν οι άνθρωποι λειτουργούν δογματικά, ξεκινούν από ένα προκαθορισμένο συμπέρασμα και αναζητούν επιχειρήματα για να το υποστηρίξουν, απορρίπτοντας ή παρακάμπτοντας τα αξιόπιστα τεκμήρια που το διαψεύδουν.

Όταν λειτουργούν επιστημονικά, ξεκινούν από ένα ερώτημα, αναζητούν τεκμήρια και αποδέχονται ότι αυτά μπορεί να διαψεύσουν τις αρχικές τους υποθέσεις.

Οι επιστήμονες μπορεί να επηρεάζονται, συνειδητά ή χωρίς επίγνωση, από θεσμικές δομές, προτεραιότητες χρηματοδότησης, επαγγελματικά κίνητρα ή/και επιμέρους συμφέροντα. Η ύπαρξη αυτών των επιρροών δεν αναιρεί αφ’ εαυτής τον επιστημονικό χαρακτήρα της έρευνας. Το καθοριστικό κριτήριο είναι αν οι άνθρωποι υποβάλλουν πράγματι τους επιστημονικούς ισχυρισμούς σε αμερόληπτη κριτική εξέταση με βάση το σύνολο των διαθέσιμων τεκμηρίων.

Όταν συγκεκριμένοι άνθρωποι, φορείς, θεσμοί ή οργανισμοί διαμορφώνουν, υποστηρίζουν και προωθούν ισχυρισμούς που παρουσιάζουν ως επιστημονικούς πρωτίστως για να υπηρετήσουν πολιτικές, οικονομικές, ιδεολογικές ή συντεχνιακές σκοπιμότητες και τους θωρακίζουν από τον τεκμηριωμένο έλεγχο και την αναθεώρηση, παύουν να ενεργούν επιστημονικά.

Εργαλειοποιούν την επιστημονική γνώση και το κύρος της επιστήμης, επιλέγοντας μεροληπτικά, αποκρύπτοντας ή διαστρεβλώνοντας τεκμήρια, ώστε να χειραγωγούν την αντίληψη των ανθρώπων για την αντικειμενική πραγματικότητα προς όφελος των συμφερόντων που υπηρετούν. Στο πλαίσιο αυτό, συγκεκριμένοι άνθρωποι και θεσμοί παρουσιάζουν την επιστήμη ως ακλόνητη «Αυθεντία», με χαρακτηριστικά ανάλογα προς εκείνα δογματικών, θρησκευτικών ή θεοκρατικών δομών. Με αυτήν την πολιτική και δημόσια ρητορική, συγκεκριμένοι άνθρωποι επικαλούνται την απόλυτη διατύπωση «η επιστήμη αποφάσισε» για να αντιμετωπίσουν τον τεκμηριωμένο αντίλογο ως «αίρεση», αντί να τον εξετάσουν επιστημονικά.

Η ιστορία προσφέρει επανειλημμένως παραδείγματα αυτής της διαστρέβλωσης. Ο λεγόμενος «επιστημονικός ρατσισμός» του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα αποτελεί ένα από αυτά. Η φρενολογία, η κρανιομετρία και άλλες ανθρωπομετρικές πρακτικές χρησιμοποιήθηκαν για να προσδώσουν επίφαση επιστημονικής εγκυρότητας σε προκαθορισμένες αντιλήψεις περί φυλετικής ιεραρχίας και βιολογικής ανωτερότητας, υπηρετώντας την ιδεολογική νομιμοποίηση της δουλείας, της αποικιοκρατικής κυριαρχίας και των φυλετικών διακρίσεων. (01) Εξίσου χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του ναζιστικού κινήματος της «Γερμανικής Φυσικής» κατά τη δεκαετία του 1930. Η θεωρία της σχετικότητας και θεμελιώδεις κατακτήσεις της κβαντικής μηχανικής χαρακτηρίστηκαν «εβραϊκή φυσική» και επιχειρήθηκε να παραμεριστούν, όχι με βάση επιστημονικά δεδομένα, αλλά προς όφελος μιας υποτιθέμενης «άριας» φυσικής, συμβατής με το κρατικό και φυλετικό δόγμα. (02)

Χαρακτηριστικό ιστορικό παράδειγμα αυτής της διαστρέβλωσης αποτελεί επίσης ο λυσενκοϊσμός, όπου η επιστημονική διαδικασία υποτάχθηκε σε προκαθορισμένα ιδεολογικά συμπεράσματα. Η μεντελική γενετική απορρίφθηκε ως «αστική ψευδοεπιστήμη» και αντικαταστάθηκε από θεωρίες συμβατές με το επίσημο δόγμα, με καταστροφικές συνέπειες για τη σοβιετική βιολογία και τη γεωργική έρευνα, καθώς και για γενιές επιστημόνων που διώχθηκαν επειδή επέμεναν στα επιστημονικά τεκμήρια. (03)

Όταν άνθρωποι ή θεσμοί υποτάσσουν την επιστημονική διαδικασία σε πολιτικές, οικονομικές ή άλλες σκοπιμότητες, αλλοιώνουν τον ίδιο τον πυρήνα της.

Ο κίνδυνος αυτός δεν ανήκει στο παρελθόν. Ελλοχεύει και σήμερα, καθώς νέα, ισχυρότερα τεχνολογικά εργαλεία δίνουν τη δυνατότητα σε ανθρώπους και οργανισμούς που υπηρετούν επιμέρους συμφέροντα να κατασκευάζουν, να φιλτράρουν ή να επιβάλλουν τη δική τους αναπαράσταση της πραγματικότητας, αλλοιώνοντας την αμερόληπτη αξιολόγηση των τεκμηρίων.

Η επίκληση του κύρους της επιστήμης δεν έχει πολιτικό χρώμα.

Στις 9 Ιουνίου 2021, ο Anthony Fauci, τότε επικεφαλής ιατρικός σύμβουλος του Προέδρου των ΗΠΑ, δήλωσε στο MSNBC ότι οι επιθέσεις εναντίον του ήταν, κατά την εκτίμησή του, «attacks on science» (12).

Στις 10 Αυγούστου 2026, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ υπέγραψε εκτελεστικό διάταγμα για την αναθεώρηση των συστάσεων για τα παιδικά εμβόλια και χαρακτήρισε την ανακοίνωση νίκη, μεταξύ άλλων, για την «gold standard science», παρά τις αντιρρήσεις της Αμερικανικής Ακαδημίας Παιδιατρικής (13).

Στις 18 Σεπτεμβρίου 2026, υποστήριξε ότι η χορήγηση ορισμένων παιδικών εμβολίων σε πέντε χωριστές δόσεις θα οδηγούσε σε μεγάλη μείωση του αυτισμού, χωρίς να παραθέσει επιστημονικά τεκμήρια που να στηρίζουν σύνδεση μεταξύ εμβολιασμού και αυτισμού (14).

Δεν εξετάζω εδώ την ορθότητα κάθε επιμέρους σύστασης, αλλά τον τρόπο με τον οποίο επικαλείται κάποιος την επιστήμη. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι ποιος μιλά, αλλά ποιος συγκεκριμένος ισχυρισμός διατυπώνεται, με ποια τεκμήρια και με ποια δυνατότητα ανεξάρτητου ελέγχου. Η επιστήμη δεν ανήκει σε πρόσωπα ή κυβερνήσεις.

Η γλώσσα δεν είναι ουδέτερο εργαλείο.

Η γραμματική δομή μιας πρότασης μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο οργανώνουμε γνωστικά την πραγματικότητα, δηλαδή πώς κατανοούμε όσα συμβαίνουν γύρω μας, ποιον θεωρούμε ότι ενεργεί και σε ποιον αποδίδουμε την ευθύνη. (04)

Όταν χρησιμοποιούμε εκφράσεις όπως «η επιστήμη λέει», «η επιστήμη αποφάσισε» ή «η επιστήμη απέδειξε», τότε η επιστήμη καταλαμβάνει συντακτικά τη θέση του δρώντος υποκειμένου. Η γλωσσική αυτή επιλογή μπορεί να λειτουργήσει ως προσωποποίηση.

Για τον ανθρώπινο εγκέφαλο, η προσωποποίηση μπορεί να λειτουργήσει ως γνωστική συντόμευση, κατά την οποία ένα δαιδαλώδες δίκτυο ατόμων, θεσμών και συμφερόντων συμπυκνώνεται σε ένα υποκείμενο που εμφανίζεται να μιλά, να δρα και να αποφασίζει: «η επιστήμη».

Χρειάζεται, όμως, να διακρίνουμε την επιστημονική τεκμηρίωση από την απόφαση που στηρίζεται σε αυτήν.

Με βάση τα τεκμήρια, μπορούμε να εκτιμήσουμε τις συνέπειες των διαθέσιμων επιλογών. Οι αρμόδιοι για τη λήψη αποφάσεων καθορίζουν τους στόχους, σταθμίζουν τις συνέπειες των επιλογών τους και φέρουν την ευθύνη των αποφάσεών τους.

Το πρόβλημα ανακύπτει όταν οι άνθρωποι επαναλαμβάνουν εκφράσεις όπως «η επιστήμη λέει» ή «η επιστήμη αποφάσισε» ακόμη και όταν τους ζητούνται συγκεκριμένες απαντήσεις: Ποιος το λέει και πού; Ποιοι αποφάσισαν και με ποια τεκμήρια; Τι ακριβώς τεκμηριώθηκε, από ποιους και πού δημοσιεύθηκε; Όταν η επίκληση της «επιστήμης» υποκαθιστά την απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα, αποκρύπτεται ποιος πραγματικά αποφασίζει και με ποια τεκμήρια. Η επιστήμη παρουσιάζεται τότε ως ένα αυτόνομο, σχεδόν μεταφυσικό ον, αποκομμένο από τους ίδιους τους ανθρώπους που την παράγουν. Με αυτήν τη γνωστική μετατόπιση, αποδίδουμε βολικά την ηθική και επιστημονική ευθύνη σε μια αφηρημένη, απυρόβλητη έννοια, αντί στους συγκεκριμένους ανθρώπους και θεσμούς που αποφασίζουν και ενεργούν.

Όμως η επιστήμη δεν είναι μια απρόσωπη οντότητα που δρα ερήμην μας. Οι άνθρωποι είναι εκείνοι που ενεργούν επιστημονικά ή αντιεπιστημονικά. Οι άνθρωποι παράγουν, αξιολογούν, αξιοποιούν ή διαστρεβλώνουν τη γνώση. Οι άνθρωποι, επομένως, φέρουν την ευθύνη για τις αποφάσεις και τις πράξεις τους.  Σε μια επείγουσα κατάσταση πλανητικών διαστάσεων, οι αρμόδιοι χρειάζεται να αποφασίζουν με ατελή και μεταβαλλόμενη γνώση. Οφείλουν να αξιοποιούν τα πλέον αξιόπιστα διαθέσιμα τεκμήρια, να δηλώνουν τις αβεβαιότητες και να σταθμίζουν τις πιθανές συνέπειες τόσο των παρεμβάσεων όσο και της αδράνειας. Οφείλουν επίσης να ελέγχουν τα αποτελέσματα των μέτρων και να τα αναθεωρούν όταν νέα δεδομένα το επιβάλλουν. Η ανάγκη άμεσης δράσης δεν καταργεί την υποχρέωση τεκμηρίωσης, ελέγχου και λογοδοσίας.

Στον τομέα της Ιατρικής

Η πανδημία COVID-19 αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της διαφοράς ανάμεσα στην επιστημονική σύσταση και την πολιτική επιβολή. Τα εμβόλια μείωσαν τον κίνδυνο σοβαρής νόσου, νοσηλείας και θανάτου. Η προστασία μεταβάλλεται ανάλογα με το εμβόλιο, την ηλικία, την προϋπάρχουσα ανοσία, την παραλλαγή του ιού και τον χρόνο από τον εμβολιασμό.

Ο ΠΟΥ, στην αποτίμησή του το 2026, καταγράφει θετικό συνολικό ισοζύγιο οφέλους και κινδύνου, ιδιαίτερα στις ομάδες υψηλού κινδύνου. (05) Μετά από περισσότερες από 13 δισεκατομμύρια δόσεις και περισσότερα από πέντε χρόνια παρακολούθησης, τα σοβαρά ανεπιθύμητα συμβάντα παραμένουν εξαιρετικά σπάνια. Η προστασία έναντι της σοβαρής νόσου τεκμηριώνεται από αξιολογήσεις του ΠΟΥ, του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων, του ECDC και της Cochrane, καθώς και από δεδομένα της πραγματικής κλινικής πράξης. (08-10)

Για τα περιοριστικά μέτρα η εικόνα είναι περισσότερο σύνθετη. Υπάρχουν τεκμήρια ότι συνδυασμοί μέτρων μείωσαν τη μετάδοση, αλλά παραμένει μεγαλύτερη αβεβαιότητα για το όφελος κάθε επιμέρους μέτρου και τις συνολικές συνέπειές του. (11)

Στις οδηγίες του 2022 για τον υποχρεωτικό εμβολιασμό, ο ΠΟΥ έθεσε ως κριτήρια την αναγκαιότητα, την αναλογικότητα και την εξέταση λιγότερο περιοριστικών επιλογών. (06)

Στο πλαίσιο του 2025 για τα μέτρα δημόσιας υγείας ζητεί να συνεκτιμώνται η αποτελεσματικότητα, οι ανεπιθύμητες συνέπειες, η δυνατότητα εφαρμογής και η κοινωνική αποδοχή και να προσαρμόζονται τα μέτρα ανάλογα με την εξέλιξη της κατάστασης. (07)

Με αυτά τα κριτήρια εξετάζουμε τις αποφάσεις των αρμοδίων: ποια τεκμήρια διέθεταν σε κάθε περίοδο, ποιες εναλλακτικές είχαν, ποιο πρόσθετο όφελος πέτυχαν μέσω της επιβολής και με ποιο κόστος. Η ευθύνη αυτή αποκτά σήμερα υπαρξιακή σημασία. Η τεχνολογική έκρηξη, η τεχνητή νοημοσύνη, η βιοτεχνολογία, η ιατρική ακριβείας και ο κατακλυσμός της πληροφορίας γεννούν πρωτόγνωρες δυνατότητες, διευρύνουν την ισχύ μας, αλλά δημιουργούν και νέους, συχνά αθέατους κινδύνους. Όσο μεγαλύτερη γίνεται η ισχύς μας, τόσο βαρύτερη γίνεται και η ευθύνη για τον τρόπο με τον οποίο την κατευθύνουμε.

Στην ιατρική, η ευθύνη αυτή γίνεται ακόμη πιο χειροπιαστή: με κάθε διαγνωστική ή θεραπευτική απόφαση, ο γιατρός επηρεάζει μια ανθρώπινη ζωή. Η επιστημονική τεκμηρίωση αποτελεί την αναγκαία αφετηρία, αλλά δεν αρκεί από μόνη της. Ο γιατρός οφείλει να τη συνδυάζει με την κλινική του κρίση, την εμπειρία του και τον βαθύ σεβασμό προς τις ανάγκες, τις αξίες και την αξιοπρέπεια του πάσχοντος συνανθρώπου μας και των αγαπημένων του. Οι άνθρωποι δεν παράγουν επιστημονική γνώση απλώς για να αναλύουν, να περιγράφουν και να ερμηνεύουν τον κόσμο. Την παράγουν για να τον κατανοούν βαθύτερα και, μέσα από αυτήν την κατανόηση, να αποκτούν τη δυνατότητα να τον μετασχηματίζουν συνειδητά.

Η αξία της γνώσης δεν εξαντλείται στην ερμηνεία της πραγματικότητας.

Η συνολική αξία της αναδεικνύεται στην πράξη, όταν οι άνθρωποι την αξιοποιούν για να βελτιώσουν την ανθρώπινη ζωή και να διαμορφώσουν έναν δικαιότερο, ασφαλέστερο και πιο βιώσιμο κόσμο.

Ένας τέτοιος κόσμος δεν είναι ουτοπία. Μπορούμε να τον οικοδομήσουμε με συνειδητή και συντονισμένη κοινωνική και πολιτική δράση, αξιοποιώντας τη γνώση με ευθύνη και ορθολογισμό.

Από την επιστημονική διαδικασία δεν μπορούμε να απαιτούμε το αλάθητο. Μπορούμε, όμως, να απαιτούμε από τους ανθρώπους που την υπηρετούν και από όσους αξιολογούν επιστημονικούς ισχυρισμούς κάτι πολυτιμότερο: την αδιάκοπη αναζήτηση της αλήθειας με οδηγό τα τεκμήρια, την αυτοκριτική και τη συλλογική ανθρώπινη προσπάθεια.

Γιατί, σε τελική ανάλυση, η επιστήμη είναι μία, ενιαία και αδιαίρετη, με βαθιά απελευθερωτικές δυνατότητες.

Βιβλιογραφικές αναφορές

1. Smithsonian, National Museum of African American History and Culture. Scientific Racism.
2. Deutsches Museum. Philipp Lenard: Deutsche Physik in vier Bänden.
3. Borinskaya SA, Ermolaev AI, Kolchinsky EI. Lysenkoism Against Genetics: The Meeting of the Lenin All-Union Academy of Agricultural Sciences of August 1948, Its Background, Causes, and Aftermath. Genetics. 2019 May;212(1):1 12. doi: 10.1534/genetics.118.301413. PMID: 31053614; PMCID: PMC6499510.
4. Fausey CM, Boroditsky L. Subtle linguistic cues influence perceived blame and financial liability. Psychon Bull Rev. 2010 Oct;17(5):644-50. doi: 10.3758/PBR.17.5.644. PMID: 21037161.
5. WHO Strategic Advisory Group of Experts on Immunization WHO Position Paper on COVID-19 vaccines — July 2026. Weekly Epidemiological Record, No. 30, 101:134–151, 31 Ιουλίου 2026.
6. WHO COVID-19 and mandatory vaccination: Ethical considerations COVID-19 and mandatory vaccination: Ethical considerations. 30 Μαΐου 2022. WHO/2019-nCoV/Policy_brief/Mandatory_vaccination/2022.1.
7. WHO A decision framework for effective, equitable and context specific public health and social measures during public health emergencies: decision navigator A decision framework for effective, equitable and context-specific public health and social measures during public health emergencies: decision navigator. 24 Σεπτεμβρίου 2025. ISBN 978-92-4-011462-3. 11
8. Graña C, et al. Efficacy and safety of COVID-19 vaccines. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2022;12:CD015477. https://doi.org/10.1002/14651858.CD015477
9. COVID-19 vaccine effectiveness against hospitalisation and death using electronic health records in eight European countries in the VEBIS monitoring network — October 2023 to April 2024. 3 Δεκεμβρίου 2024. Stockholm: ECDC; 2024
10. European Medicines Agency (EMA). Safety of COVID-19 vaccines
11. Fadlallah R, et al. The effects of public health and social measures (PHSM) implemented during the COVID-19 pandemic: An overview of systematic reviews. Cochrane Evidence Synthesis and Methods. 2024;2: e12055. DOI: 10.1002/cesm.12055.
12. Fauci A. Συνέντευξη στο MSNBC (Chuck Todd), 9 Ιουνίου 2021. Βλ. CNBC, 9 June 2021, «Fauci blasts “preposterous” Covid conspiracies, accuses critics of attacks on science».
13. Associated Press. «Trump signs order calling for spacing out childhood vaccines, against medical groups’ guidance». 10 August 2026.
14. Reuters. «Trump says he will demand some childhood vaccines be split into five shots». 18 September 2026.

Ποιός είναι ο Χρήστος Γεωργόπουλος

Ο Χρήστος Γεωργόπουλος MD, PhD, CCST – NS (UK) είναι νευροχειρουργός, διευθυντής της Α’ Νευροχειρουργικής Κλινικής του ΕΡΡΙΚΟΣ ΝΤΥΝΑΝ HOSPITAL CENTER (2000 μέχρι σήμερα).

Επιστρέφοντας από τη Μεγάλη Βρετανία στην Ελλάδα, από το 1993 μέχρι σήμερα έχει δημοσιεύσει μεγάλο αριθμό εργασιών σε διεθνή και ελληνικά επιστημονικά συνέδρια και επιστημονικά περιοδικά, με καινοτόμες χειρουργικές τεχνικές, καθώς και τα αποτελέσματά τους, αποδεικνύοντας ότι δεν υπάρχουν χειρουργικά μη προσπελάσιμες με ασφάλεια περιοχές στον Εγκέφαλο και τη Σπονδυλική Στήλη.

Το 1994 ίδρυσε την ΑΝΑΠΛΑΣΗ, το πρώτο Κέντρο Αποκατάστασης στην Ελλάδα, πρόεδρος του οποίου είναι μέχρι σήμερα.

Διακηρύσσει και παραμένει με θρησκευτική ευλάβεια προσηλωμένος στις αρχές που διέπουν τη διακονία της ιατρικής του:

• Κάνουμε για τους ασθενείς ό,τι θα κάναμε για την οικογένειά μας.
• Κάνουμε για τους ασθενείς ό,τι είναι αναγκαίο και όχι ό,τι θεωρείται εφικτό.
• Κανένας ασθενής στο εξωτερικό για υπηρεσίες Υγείας και Αποκατάστασης.