Του Άρη Μπερζοβίτη
Γράφει ο Δρ. Παναγιώτης Διαρεμές, Χειρουργός Σπονδυλικής Στήλης – Ορθοπαιδικός Χειρουργός, Επιστημονικός συνεργάτης Κλινικής Σπονδυλικής Στήλης και Σκολίωσης του Νοσοκομείου ΥΓΕΙΑ.
Η ανάπτυξη ενός παιδιού συνοδεύεται από συνεχείς αλλαγές στο σώμα του. Ιδιαίτερα κατά την εφηβεία, όταν το ύψος μπορεί να αυξηθεί πολύ γρήγορα μέσα σε λίγους μήνες, μπορεί να γίνουν εμφανείς ασυμμετρίες ή αλλαγές στη μορφή της πλάτης που προηγουμένως δεν ήταν αντιληπτές.
Ένας ώμος που φαίνεται πιο ψηλά, μια ωμοπλάτη που προεξέχει, μια ασυμμετρία στη μέση ή μια έντονα στρογγυλεμένη πλάτη δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι υπάρχει σοβαρό πρόβλημα. Είναι όμως σημεία που αξίζει να αξιολογηθούν.
Η σκολίωση και η κύφωση αποτελούν τις συχνότερες παραμορφώσεις της σπονδυλικής στήλης στην παιδική και εφηβική ηλικία. Η έγκαιρη αναγνώρισή τους έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς σε ορισμένες περιπτώσεις η παραμόρφωση μπορεί να εξελιχθεί κατά την ανάπτυξη.
Τι είναι η σκολίωση;
Η σκολίωση δεν είναι απλώς μια πλάγια κλίση της σπονδυλικής στήλης. Πρόκειται για μια τρισδιάστατη παραμόρφωση, στην οποία συνυπάρχουν πλάγια κύρτωση και στροφή των σπονδύλων.
Η συχνότερη μορφή είναι η εφηβική ιδιοπαθής σκολίωση, η οποία εμφανίζεται μετά την ηλικία των 10 ετών χωρίς να υπάρχει συγκεκριμένη γνωστή αιτία.
Υπολογίζεται ότι αφορά περίπου το 1–3% των παιδιών και εφήβων. Στη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων οι καμπύλες είναι μικρές. Οι περισσότερες βρίσκονται μεταξύ 10° και 19° Cobb και συχνά χρειάζονται μόνο παρακολούθηση.
Ως σκολίωση ορίζεται ακτινολογικά μια καμπύλη τουλάχιστον 10° Cobb.
Πότε εμφανίζεται συχνότερα;
Η συχνότητα αυξάνεται όσο το παιδί πλησιάζει στην εφηβεία και σχετίζεται στενά με την περίοδο της ταχείας ανάπτυξης.
Στα κορίτσια η μεγαλύτερη συχνότητα παρατηρείται περίπου στις ηλικίες 12–14 ετών, ενώ στα αγόρια λίγο αργότερα, περίπου μεταξύ 15 και 16 ετών.
Υπάρχει επίσης σημαντική διαφορά μεταξύ των δύο φύλων. Η σκολίωση εμφανίζεται συχνότερα στα κορίτσια, αλλά ακόμη σημαντικότερο είναι ότι τα κορίτσια παρουσιάζουν σαφώς μεγαλύτερη πιθανότητα εξέλιξης μιας καμπύλης σε μεγαλύτερες τιμές.
Η περίοδος της εφηβικής έξαρσης της ανάπτυξης είναι επομένως ιδιαίτερα σημαντική.
Είναι όλες οι σκολιώσεις ίδιες;
Όχι. Η μορφή και η εντόπιση της καμπύλης διαφέρουν από παιδί σε παιδί.
Μπορεί να υπάρχει θωρακική, θωρακοοσφυϊκή ή οσφυϊκή καμπύλη, καθώς και συνδυασμός περισσότερων καμπυλών.
Οι θωρακικές καμπύλες παρουσιάζουν γενικά μεγαλύτερη τάση εξέλιξης σε σύγκριση με τις θωρακοοσφυϊκές ή οσφυϊκές. Ο κίνδυνος όμως δεν εξαρτάται μόνο από το σημείο της καμπύλης, αλλά κυρίως από το μέγεθός της και το πόσο ακόμη πρόκειται να αναπτυχθεί το παιδί.
Γιατί εμφανίζεται;
Ο όρος «ιδιοπαθής» σημαίνει ότι δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη αιτία που να εξηγεί την εμφάνισή της. Θεωρείται πολυπαραγοντική κατάσταση, στην οποία συμμετέχουν γενετικοί, αναπτυξιακοί και βιολογικοί παράγοντες.
Επιδημιολογικές μελέτες έχουν αναφέρει συσχετίσεις με το γυναικείο φύλο, το οικογενειακό ιστορικό, χαμηλότερο δείκτη μάζας σώματος, μειωμένη φυσική δραστηριότητα, πολύωρη καθιστική ζωή, αυξημένο χρόνο μπροστά σε οθόνες, περιορισμένο χρόνο σε εξωτερικούς χώρους και ορισμένες μορφές μονομερούς σωματικής δραστηριότητας.
Είναι σημαντικό, όμως, να διαχωρίζουμε τη συσχέτιση από την αιτιότητα. Για παράδειγμα, η κακή στάση, το πολύωρο κάθισμα ή η σχολική τσάντα δεν έχουν αποδειχθεί ότι προκαλούν ιδιοπαθή σκολίωση.
Ποια παιδιά κινδυνεύουν περισσότερο να παρουσιάσουν επιδείνωση;
Η εξέλιξη μιας σκολίωσης δεν είναι ίδια σε όλους. Ο σημαντικότερος προγνωστικός παράγοντας είναι η σκελετική ωρίμανση. Όσο μεγαλύτερο περιθώριο ανάπτυξης έχει το παιδί, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα εξέλιξης μιας ήδη υπάρχουσας καμπύλης.
Μεγαλύτερος κίνδυνος υπάρχει όταν η καμπύλη είναι ήδη σημαντική κατά την πρώτη διάγνωση, όταν το παιδί είναι σκελετικά ανώριμο και όταν βρίσκεται στην περίοδο της ταχείας ανάπτυξης.
Στα κορίτσια σημαντική πληροφορία αποτελεί επίσης το εάν έχει ήδη εμφανιστεί η πρώτη έμμηνος ρύση και πόσο χρονικό διάστημα έχει μεσολαβήσει.
Μετά την ολοκλήρωση της ανάπτυξης, καμπύλες μικρότερες περίπου των 30° παραμένουν συνήθως σχετικά σταθερές. Μεγαλύτερες καμπύλες μπορεί να συνεχίσουν να εξελίσσονται αργά και στην ενήλικη ζωή, ιδιαίτερα όταν ξεπερνούν τους 50°.
Τι μπορούν να παρατηρήσουν οι γονείς;
Η σκολίωση συχνά δεν πονά. Γι’ αυτό και μπορεί να παραμείνει απαρατήρητη για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Οι γονείς μπορούν να προσέξουν:
• έναν ώμο ψηλότερα από τον άλλο,
• μία ωμοπλάτη που προεξέχει περισσότερο,
• ασυμμετρία της μέσης,
• διαφορετική απόσταση των χεριών από τον κορμό,
• ασυμμετρία ή κλίση της λεκάνης,
• μετατόπιση του κορμού προς τη μία πλευρά.
Ένα ιδιαίτερα χρήσιμο κλινικό τεστ είναι η δοκιμασία επίκυψης του Adams. Το παιδί σκύβει προς τα εμπρός με τεντωμένα γόνατα και τα χέρια χαλαρά προς το έδαφος.
Σε περίπτωση σκολίωσης μπορεί να γίνει εμφανής μια προεξοχή των πλευρών στη θωρακική περιοχή ή μια ασυμμετρία στην οσφυϊκή μοίρα. Ο γιατρός μπορεί να χρησιμοποιήσει ένα σκολιόμετρο για να μετρήσει τη στροφή του κορμού. Τιμές περίπου 5–7° ή μεγαλύτερες αποτελούν συνήθως ένδειξη για περαιτέρω αξιολόγηση.
Η τελική διάγνωση και η μέτρηση της παραμόρφωσης γίνονται, όταν υπάρχει ένδειξη, με ακτινογραφία της σπονδυλικής στήλης σε όρθια θέση.
Μπορεί η σκολίωση να εμφανιστεί και σε μικρότερα παιδιά;
Ναι. Όταν η σκολίωση εμφανίζεται πριν από την ηλικία των 10 ετών, χαρακτηρίζεται ως σκολίωση πρώιμης έναρξης – Early-Onset Scoliosis. Μπορεί να είναι ιδιοπαθής, συγγενής, νευρομυϊκή ή να συνδέεται με κάποιο σύνδρομο.
Η συγκεκριμένη μορφή χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή, επειδή το παιδί έχει ακόμη πολλά χρόνια ανάπτυξης μπροστά του. Σε σοβαρές και προοδευτικές θωρακικές παραμορφώσεις μπορεί να επηρεαστεί όχι μόνο η σπονδυλική στήλη αλλά και η ανάπτυξη του θώρακα και, σε ακραίες περιπτώσεις, των πνευμόνων.
Η αντιμετώπιση εξατομικεύεται και μπορεί να περιλαμβάνει από απλή παρακολούθηση έως κηδεμόνες, διαδοχικούς γύψους ή, στις σοβαρότερες περιπτώσεις, χειρουργικές τεχνικές που επιτρέπουν τη συνέχιση της ανάπτυξης.
Και τι συμβαίνει με την κύφωση;
Η θωρακική μοίρα της σπονδυλικής στήλης φυσιολογικά παρουσιάζει κύφωση. Επομένως, κάθε «στρογγυλή πλάτη» δεν αποτελεί πάθηση.
Το σημαντικό είναι να διακρίνουμε μια απλή κυφωτική στάση από μια πραγματική δομική παραμόρφωση.
Στην κυφωτική στάση το παιδί μπορεί συνήθως να ισιώσει την πλάτη του όταν του ζητηθεί. Όταν όμως η κύφωση είναι άκαμπτη και δεν διορθώνεται με ενεργητική έκταση, απαιτείται περαιτέρω διερεύνηση.
Τι είναι η νόσος Scheuermann;
Η νόσος Scheuermann αποτελεί μία από τις συχνότερες αιτίες δομικής κύφωσης στους εφήβους.
Η κύφωση είναι συνήθως πιο άκαμπτη σε σχέση με έναν απλό «καμπουριαστό» τρόπο στάσης. Μπορεί να συνοδεύεται από πόνο, μυϊκή κόπωση, αυξημένη λόρδωση της μέσης ή και του αυχένα.
Η διάγνωση επιβεβαιώνεται ακτινολογικά. Χαρακτηριστικό εύρημα αποτελεί η σφηνοειδής παραμόρφωση τουλάχιστον τριών συνεχόμενων σπονδύλων. Μπορεί επίσης να παρατηρούνται αλλοιώσεις των τελικών πλακών και όζοι του Schmorl.
Φταίει η σχολική τσάντα;
Η βαριά σχολική τσάντα αποτελεί μία από τις συχνότερες ανησυχίες των γονέων. Τα μέχρι σήμερα επιστημονικά δεδομένα δεν αποδεικνύουν ότι η σχολική τσάντα προκαλεί ιδιοπαθή σκολίωση ή νόσο Scheuermann. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το βάρος της είναι αδιάφορο.
Ένα πολύ βαρύ σακίδιο μπορεί να αλλάξει προσωρινά τη στάση του σώματος, να αυξήσει την πρόσθια κλίση του κορμού και της κεφαλής, να μεταβάλει τη βάδιση και να προκαλέσει μυϊκή κόπωση ή ενοχλήσεις στον αυχένα, στους ώμους και στη μέση.
Ως πρακτικός κανόνας, είναι λογικό η σχολική τσάντα να βρίσκεται περίπου στο 10% του σωματικού βάρους του παιδιού, να φοριέται και στους δύο ώμους και να βρίσκεται κοντά στο σώμα.
Ένας επίμονος πόνος στην πλάτη, όμως, δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα στην τσάντα.
Πότε ο πόνος χρειάζεται έλεγχο;
Ο επίμονος πόνος στη μέση ενός παιδιού ή εφήβου χρειάζεται αξιολόγηση, ιδιαίτερα όταν σχετίζεται με έντονη αθλητική δραστηριότητα.
Σε αθλήματα που περιλαμβάνουν επαναλαμβανόμενη έκταση και στροφή της οσφυϊκής μοίρας μπορεί να εμφανιστεί σπονδυλόλυση, μια βλάβη κόπωσης που εντοπίζεται συχνότερα στον πέμπτο οσφυϊκό σπόνδυλο.
Σε ορισμένες περιπτώσεις συνοδεύεται από σπονδυλολίσθηση, δηλαδή μετατόπιση ενός σπονδύλου προς τα εμπρός.
Επίμονος ή νυχτερινός πόνος, νευρολογικά συμπτώματα, αδυναμία ή αλλαγές στη βάδιση αποτελούν λόγους για ιατρικό έλεγχο.
Γιατί έχει σημασία η έγκαιρη διάγνωση;
Η έγκαιρη διάγνωση δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί με σκολίωση ή κύφωση χρειάζεται θεραπεία. Πολλά παιδιά χρειάζονται μόνο περιοδική παρακολούθηση.
Η σημασία της έγκαιρης αναγνώρισης είναι ότι επιτρέπει να εντοπιστούν εκείνα τα παιδιά που παρουσιάζουν πραγματικό κίνδυνο εξέλιξης όσο ακόμη βρίσκονται στην ανάπτυξη.
Σε προοδευτικές σκολιώσεις μέτριου μεγέθους, η θεραπεία με κηδεμόνα μπορεί να περιορίσει την πιθανότητα περαιτέρω επιδείνωσης. Σε μεγαλύτερες ή ταχέως εξελισσόμενες παραμορφώσεις μπορεί να απαιτηθεί χειρουργική αντιμετώπιση.
Η σύγχρονη χειρουργική της σπονδυλικής στήλης έχει εξελιχθεί σημαντικά και σήμερα πραγματοποιείται με υψηλά επίπεδα ασφάλειας. Η συστηματική χρήση διεγχειρητικής νευροπαρακολούθησης, σε συνδυασμό με τις συνεχείς τεχνολογικές εξελίξεις, έχει συμβάλει στη μεγαλύτερη ασφάλεια και ακρίβεια των επεμβάσεων.
Στο Τμήμα Χειρουργικής Σπονδυλικής Στήλης και Σκολίωσης του ΥΓΕΙΑ, η εξειδικευμένη εμπειρία της ομάδας ενισχύεται από σύγχρονα εργαλεία, όπως ο υπολογιστικά υποβοηθούμενος προεγχειρητικός σχεδιασμός και η ρομποτική χειρουργική, τα οποία επιτρέπουν ακόμη πιο εξατομικευμένη, ακριβή και ασφαλή αντιμετώπιση σύνθετων παραμορφώσεων της σπονδυλικής στήλης.
Τι πρέπει λοιπόν να θυμούνται οι γονείς;
Δεν χρειάζεται να εξετάζουν καθημερινά την πλάτη του παιδιού τους. Αξίζει όμως, ιδιαίτερα στις περιόδους γρήγορης ανάπτυξης, να προσέχουν τη συμμετρία των ώμων, των ωμοπλατών, της μέσης και της λεκάνης, καθώς και τη μορφή της πλάτης όταν το παιδί σκύβει προς τα εμπρός.
Μια ασυμμετρία δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει σοβαρή πάθηση. Όταν όμως είναι εμφανής, επιμένει ή αυξάνεται, η αξιολόγηση από ειδικό στην σκολίωση μπορεί να δώσει την απάντηση.
Στη σκολίωση και την κύφωση, το σημαντικό δεν είναι απλώς να γίνει η διάγνωση, αλλά να γίνει την κατάλληλη στιγμή — όσο το παιδί αναπτύσσεται και υπάρχουν ακόμη δυνατότητες να επηρεάσουμε θετικά τη φυσική εξέλιξη της παραμόρφωσης.
Ποιος είναι ο Δρ. Παναγιώτης Διαρεμές
Ο Δρ. Παναγιώτης Διαρεμές είναι εξειδικευμένος Ορθοπαιδικός Χειρουργός, με κύριο αντικείμενο τη χειρουργική της σπονδυλικής στήλης και την αντιμετώπιση παραμορφώσεων σε παιδιά, εφήβους και ενήλικες, με ιδιαίτερη εμπειρία στη σκολίωση και την κύφωση.
Συνεργάζεται με την Κλινική Σπονδυλικής Στήλης και Σκολίωσης του Υγεία. Εργάζεται στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Goethe της Φρανκφούρτης, όπου είναι Αναπληρωτής Διευθυντής και Συντονιστής του Κέντρου Αριστειας Σπονδυλικής Στήλης, συμμετέχοντας στη διάγνωση και θεραπεία σύνθετων παθήσεων και παραμορφώσεων της σπονδυλικής στήλης.
Διαθέτει πολυετή κλινική και χειρουργική εμπειρία στη Γερμανία, καθώς και ενεργό ακαδημαϊκή και ερευνητική δραστηριότητα με δημοσιεύσεις και παρουσιάσεις σε διεθνή συνέδρια. Παράλληλα συμμετέχει στην εκπαίδευση νέων ιατρών και σε διεθνείς επιστημονικές εταιρείες με αντικείμενο τη χειρουργική της σπονδυλικής στήλης.
Το ιδιαίτερο κλινικό του ενδιαφέρον περιλαμβάνει τη σκολίωση παιδιών και εφήβων, τη νόσο Scheuermann, τις εκφυλιστικές παραμορφώσεις ενηλίκων και τις σύνθετες επεμβάσεις της σπονδυλικής στήλης.
Στόχος του είναι η έγκαιρη διάγνωση, η εξατομικευμένη θεραπεία και η επιλογή της λιγότερο επεμβατικής και πιο κατάλληλης αντιμετώπισης για κάθε ασθενή.
