Της Γιάννας Τριανταφύλλη
Τα τελευταία χρόνια, και ιδιαίτερα μετά την πανδημία, οι διατροφικές τάσεις που προωθούνται μέσω των social media επηρεάζουν ολοένα και περισσότερο τις επιλογές του κοινού. Μία από τις πιο δημοφιλείς είναι το λεγόμενο «No Processed Food», δηλαδή η αποφυγή των επεξεργασμένων τροφίμων.
Χιλιάδες χρήστες στο TikTok και το Instagram μοιράζονται καθημερινά βίντεο με γεύματα που περιλαμβάνουν αποκλειστικά «φυσικές» και «ανεπεξέργαστες» τροφές, υποστηρίζοντας ότι έτσι βελτιώνουν την υγεία τους, χάνουν βάρος και αποκτούν περισσότερη ενέργεια.
Η Διαιτολόγος – Διατροφολόγος Μαρίνα Ζαχαράκη εξηγεί στο Health Next Generation πόσο βάσιμη είναι τελικά αυτή η τάση και κυρίως, τι σημαίνει πραγματικά «επεξεργασμένο τρόφιμο».
Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα στη συζήτηση γύρω από το «No Processed Food» είναι ότι συχνά χρησιμοποιείται λανθασμένα ο όρος «επεξεργασμένο». Στην πραγματικότητα, σχεδόν όλα τα τρόφιμα υφίστανται κάποιο βαθμό επεξεργασίας πριν φτάσουν στο πιάτο μας.
Το σύστημα ταξινόμησης NOVA διαχωρίζει τα τρόφιμα σε τέσσερις βασικές κατηγορίες:
- Μη ή ελάχιστα επεξεργασμένα τρόφιμα (φρούτα, λαχανικά, όσπρια, αυγά, γάλα)
- Μαγειρικά συστατικά (ελαιόλαδο, αλάτι, ζάχαρη)
- Επεξεργασμένα τρόφιμα (τυρί, ψωμί, γιαούρτι, κονσέρβες)
- Υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα (αναψυκτικά, γλυκά, πατατάκια, έτοιμα γεύματα, βιομηχανικά σνακ)
Επομένως, όταν οι περισσότεροι influencers μιλούν για «NoProcessed Food», στην πραγματικότητα αναφέρονται κυρίως στην αποφυγή των υπερεπεξεργασμένων τροφίμων και όχι όλων των επεξεργασμένων προϊόντων.
Πώς ξεκίνησε η τάση
Η φιλοσοφία αυτή δεν είναι καινούργια. Οι ρίζες της βρίσκονται στο κίνημα του «cleaneating» που εμφανίστηκε δυναμικά τη δεκαετία του 2010. Αρχικά προωθούσε την κατανάλωση περισσότερων φρέσκων τροφίμων και λιγότερων βιομηχανικών προϊόντων. Με την πάροδο των χρόνων, όμως, στα socialmedia η έννοια αυτή συχνά μετατράπηκε σε ένα αυστηρό σύστημα κανόνων που διαχωρίζει τα τρόφιμα σε «καλά» και «κακά».
Η αυξανόμενη δημοσιότητα επιστημονικών μελετών σχετικά με τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα ενίσχυσε ακόμη περισσότερο τη δημοτικότητα της τάσης. Παράλληλα, η ανάγκη των καταναλωτών για πιο «αυθεντικές» και λιγότερο βιομηχανοποιημένες επιλογές δημιούργησε πρόσφορο έδαφος για την εξάπλωσή της.
Τι δείχνει η επιστήμη
Η επιστημονική βιβλιογραφία των τελευταίων ετών έχει στραφεί έντονα στη μελέτη των υπερεπεξεργασμένων τροφίμων. Το 2024 δημοσιεύθηκε στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό The BMJ μία από τις μεγαλύτερες ανασκοπήσεις που έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι σήμερα, η οποία αξιολόγησε δεδομένα σχεδόν 10 εκατομμυρίων ατόμων από 45 μετα-αναλύσεις.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η αυξημένη κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων συσχετίζεται με μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων, σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2, παχυσαρκίας, κατάθλιψης, αγχωδών διαταραχών και πρόωρης θνησιμότητας.
Ιδιαίτερα ισχυρές ήταν οι συσχετίσεις με τα καρδιαγγειακά νοσήματα και τον διαβήτη τύπου 2, ενώ παρατηρήθηκαν επίσης ενδείξεις σύνδεσης με προβλήματα ψυχικής υγείας και διαταραχές ύπνου.
Ωστόσο, είναι σημαντικό να τονιστεί ότι οι περισσότερες διαθέσιμες μελέτες είναι παρατηρησιακές. Αυτό σημαίνει ότι καταγράφουν συσχετίσεις και όχι απαραίτητα αιτιώδεις σχέσεις. Οι ερευνητές υπογραμμίζουν την ανάγκη για περισσότερες κλινικές μελέτες, ώστε να κατανοηθούν καλύτερα οι μηχανισμοί μέσω των οποίων τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα επηρεάζουν την υγεία.
Γιατί τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα θεωρούνται προβληματικά;
Οι πιθανοί λόγοι είναι πολλοί.
Πρώτον, τα περισσότερα υπερεπεξεργασμένα προϊόντα περιέχουν υψηλές ποσότητες πρόσθετης ζάχαρης, αλατιού και κορεσμένων λιπαρών. Δεύτερον, συχνά έχουν χαμηλή περιεκτικότητα σε φυτικές ίνες και μικροθρεπτικά συστατικά. Τρίτον, είναι σχεδιασμένα ώστε να είναι ιδιαίτερα εύγευστα και εύκολα στην κατανάλωση, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε υπερφαγία.
Επιπλέον, ορισμένες μελέτες δείχνουν ότι τα υπερεπεξεργασμένα γεύματα καταναλώνονται ταχύτερα και ενδέχεται να επηρεάζουν τους μηχανισμούς κορεσμού, οδηγώντας σε αυξημένη ενεργειακή πρόσληψη.
Τα οφέλη της μείωσης των υπερεπεξεργασμένων τροφίμων
Η υιοθέτηση μιας διατροφής που βασίζεται περισσότερο σε φρέσκα και ελάχιστα επεξεργασμένα τρόφιμα μπορεί να προσφέρει σημαντικά οφέλη:
- Αυξημένη πρόσληψη φυτικών ινών
• Καλύτερη κάλυψη αναγκών σε βιταμίνες και μέταλλα
• Ευκολότερος έλεγχος του σωματικού βάρους
• Βελτίωση της γλυκαιμικής ρύθμισης
• Καλύτερη καρδιομεταβολική υγεία
• Μεγαλύτερη αίσθηση κορεσμού
Οι παγίδες του «No Processed Food»
Παρότι το μήνυμα της μείωσης των υπερεπεξεργασμένων τροφίμων είναι θετικό, η απόλυτη προσέγγιση που συχνά προβάλλεται στα social media κρύβει κινδύνους.
Πρώτα απ’ όλα, δημιουργεί σύγχυση. Πολλοί καταναλωτές θεωρούν λανθασμένα ότι τρόφιμα όπως το γιαούρτι, το τυρί, το ψωμί ολικής άλεσης ή τα κατεψυγμένα λαχανικά είναι «ανθυγιεινά» επειδή είναι επεξεργασμένα, ενώ στην πραγματικότητα αποτελούν μέρος μιας ισορροπημένης διατροφής.
Επιπλέον, η υπερβολική ενασχόληση με την «καθαρότητα» της διατροφής μπορεί να οδηγήσει σε ψυχολογική πίεση και άκαμπτους διατροφικούς κανόνες.
Συμπερασματικά, η σύγχρονη επιστημονική γνώση δεν υποστηρίζει την απόλυτη αποχή από όλα τα επεξεργασμένα τρόφιμα, αλλά αναδεικνύει τη σημασία του περιορισμού των υπερεπεξεργασμένων προϊόντων. Η υγεία δεν εξαρτάται από αυστηρούς αποκλεισμούς ή από τον χαρακτηρισμό μεμονωμένων τροφίμων ως «καλά» ή «κακά», αλλά από τη συνολική ποιότητα του διατροφικού προτύπου που ακολουθεί ένα άτομο σε βάθος χρόνου.
Μια διατροφή που βασίζεται κυρίως σε τρόφιμα υψηλής θρεπτικής αξίας μπορεί να είναι πλήρως ισορροπημένη ακόμη και όταν περιλαμβάνει περιστασιακά επεξεργασμένα τρόφιμα. Επομένως, η πιο τεκμηριωμένη και ρεαλιστική προσέγγιση είναι εκείνη της ισορροπίας, της ποικιλίας και της συνετής κατανάλωσης, μακριά από ακραίες διατροφικές αντιλήψεις που δεν είναι ούτε επιστημονικά απαραίτητες ούτε πρακτικά εφαρμόσιμες.
